Proces starzenia się społeczeństwa przestał być jedynie dyskretnym i abstrakcyjnym hasłem z publikacji demograficznych czy akademickich podręczników socjologii. To żywa, namacalna rzeczywistość, która kształtuje oblicze polskich miast i wsi, zmienia lokalne budżety oraz stawia zupełnie nowe wymagania przed strukturami samorządowymi. Z roku na rok wzrasta odsetek mieszkańców w wieku poprodukcyjnym, a wraz z nim rośnie pilna potrzeba tworzenia sprawnych mechanizmów, które pozwolą tym ludziom nie tylko godnie żyć, ale również zachować realny wpływ na swoje otoczenie.
Odpowiedzią na te wyzwania miały być rady seniorów – ciała doradcze, inicjatywne i konsultacyjne powoływane przy radach gmin oraz miast. W założeniu ustawodawcy miały one stanowić pomost łączący starszych mieszkańców z władzą uchwałodawczą i wykonawczą. Miały zapewnić seniorom reprezentację, dać im poczucie podmiotowości i stać się naturalnym forum wymiany myśli.
Jak jednak ten idealistyczny model sprawdzianu obywatelskiego wygląda w praktyce? Obraz, który wyłania się z rozmów z działaczami senioralnymi, włodarzami gmin oraz przedstawicieli trzeciego sektora w województwie zachodniopomorskim, jest niezwykle wielobarwny.
Czaplinek: Cierpliwe budowanie autorytetu i walka o własne dziedzictwo
Lokalna polityka senioralna nie powstaje z dnia na dzień. To proces, który wymaga wzajemnego uczenia się, wypracowywania metod komunikacji oraz powolnego zyskiwania zaufania. Doskonałym przykładem takiego ewolucyjnego podejścia są doświadczenia z Czaplinka, gdzie rada seniorów szuka własnej drogi do zaznaczenia swojej obecności w przestrzeni publicznej.
Wiesław Krzywicki z Rady Seniorów w Czaplinku wprost wskazuje na fakt, że budowanie sprawnie działającego organu doradczego wymaga czasu, cierpliwości i ciągłego zbierania doświadczeń:
– Nasza rada działa od niedawna. Są natomiast już działania, między innymi w tej chwili z inicjatywy Rady Seniorów jest ogłoszony konkurs na najpiękniejszy ogród, działkę lub balkon. To ważne dla emerytów, że takie inicjatywy są podejmowane. Będą szkolenia, rada wyraźnie się aktywizuje.
Słowa te dobrze oddają ducha małych reakcji obywatelskich. Początkowo aktywność koncentruje się wokół działań integracyjnych, aktywizujących najbliższe środowisko – konkursów, cyklicznych warsztatów czy spotkań towarzyskich. To niezwykle istotny element budowania poczucia wspólnoty wśród osób, które po przejściu na emeryturę często zmagają się z poczuciem samotności lub wykluczenia.
Jednak ambicje doradców z Czaplinka wychodzą daleko poza organizację czasu wolnego. Seniorzy posiadają bowiem bezcenną wiedzę o historii swojego regionu oraz trapiących go problemach strukturalnych. Czują się odpowiedzialni za to, co pozostanie po nich dla młodszych pokoleń. Wiesław Krzywicki zwraca uwagę na potrzebę kultywowania lokalnej pamięci historycznej oraz upamiętniania osób, które budowały polskość tych ziem po 1945 roku:
– My na tych ziemiach jesteśmy od 1945 roku, a właściwie nie honorujemy tych zasłużonych mieszkańców. W pobliskim Złocieńcu powstała książkowa trylogia miasta, opisuje, jak przed wojną wyglądały skwery, uliczki, pomniki i tak dalej.
To niezwykle dojrzałe spojrzenie na politykę historyczną małej ojczyzny. Seniorzy widzą potrzebę ciągłości pokoleniowej, docenienia pionierów i utrwalania pamięci o tych, którzy w trudnych warunkach powojennej rzeczywistości tworzyli od podstaw lokalną społeczność.
Co więcej, głos seniorów z Czaplinka wybrzmiewa również w kwestiach kluczowych inwestycji infrastrukturalnych. Przykładem jest wieloletnia batalia o usprawnienie układu komunikacyjnego miejscowości:
– Znamy Czaplinek i jego problemy, kwestię budowy obwodnicy wokół Czaplinka. Ten temat trzeba ciągle poruszać, jest trudny, ale może kiedyś jak to kropla spadająca na skałę owocuje – tłumaczy Wiesław Krzywicki.
Metafora kropli drążącej skałę idealnie oddaje rolę, jaką rada seniorów może pełnić w procesie inwestycyjnym. Nawet jeśli decyzje na poziomie wojewódzkim czy krajowym zapadają wolno, bezustanny nacisk społeczny ze strony szanowanych, doświadczonych mieszkańców staje się istotnym argumentem w rękach samorządowców.
Barlinek czerpie z mądrości pokoleń
Idealna sytuacja w samorządzie występuje wtedy, gdy władza wykonawcza nie traktuje rady seniorów jako ustawowego przykrego obowiązku czy dekoracyjnego „kwiatka do kożucha”, lecz jako bezpłatny, niezwykle sprawny organ konsultacyjny. Właśnie takie podejście prezentuje Bernarda Lewandowska, Burmistrz Barlinka.
Współpraca z seniorami w Barlinku opiera się na bezpośredniości i szybkim reagowaniu na mikropotrzeby mieszkańców – sprawy, które z perspektywy gabinetu burmistrza mogą wydawać się drobne, lecz dla codziennego funkcjonowania starszej osoby mają znaczenie fundamentalne:
– Czerpiemy z seniorów i pomysły, i zapytania kieruję i pytam czasami, co jest potrzebne. Czasami oni zwracają się, że pani burmistrz potrzebna ławka przy przychodni, czy przystanek w innym miejscu… to się po prostu dzieje. Warto tu zauważyć, że choć mówimy o seniorach, to seniorzy często wskazują na potrzeby, które dotyczą również młodszych pokoleń – tłumaczy Bernarda Lewandowska.
To podejście ukazuje fundamentalną prawdę o architekturze miejskiej: rozwiązania przyjazne seniorom – np. dobrze rozmieszczone ławki, bezpieczne przejścia dla pieszych czy odpowiednio zlokalizowane przystanki komunikacji miejskiej służą całemu społeczeństwu, w tym rodzicom z wózkami czy osobom z niepełnosprawnościami.
Bernarda Lewandowska wykazuje się również dużą wyobraźnią strategiczną, zwracając uwagę na nieuchronne wskaźniki demograficzne. Reagowanie na potrzeby seniorów nie jest sprawą, którą można odłożyć na bliżej nieokreśloną przyszłość:
– Za 10 lat to może być trochę późno, jeżeli chcemy coś dla seniorów zrobić, na przykład dom pobytu dziennego czy całodobowego, to za dekadę będzie późno. Dzieci rodzi się coraz mniej, młodzieży ubywa, nie tylko w Barlinku, w całej Polsce. Dziś prowadząc odpowiednią politykę senioralną, budujemy już przestrzeń dla przyszłych pokoleń – wspomina.
Słowa burmistrz Barlinka trafiają w samo sedno wyzwań współczesnego samorządu. Tworzenie infrastruktury opiekuńczej i medycznej wymaga lat przygotowań, zabezpieczenia i stworzenia projektów, nierzadko także pozyskania ogromnych funduszy. Brak działań dziś doprowadzi do zapaści systemu opieki za dekadę.
Mielno: Trudny sprawdzian z partnerstwa i barier urzędniczej obojętności
Niestety, rzeczywistość rad seniorów w Polsce nie składa się wyłącznie ze spektakularnych sukcesów i wzorowej współpracy. Na drugim biegunie znajdują się gminy, w których zaangażowanie społeczników zderza się ze ścianą formalnego chłodu, brakiem odpowiedzi oraz traktowaniem organów doradczych z góry.
Poruszającą i bezkompromisową diagnozę sytuacji w gminie Mielno przedstawia Danuta Kwolik-Marcinkowska, Przewodnicząca Rady Seniorów w Mielnie. Jej wypowiedź to gorzki dowód na to, że obojętność ze strony urzędników potrafi sparaliżować nawet najbardziej wartościowe inicjatywy oddolne.
– Przez okres działania rady nie wpłynął do nas żaden wniosek o opinie, o konsultacje, a nasze uchwały inicjujące pewne działania ze strony gminy… cóż, nie otrzymujemy na nie nawet odpowiedzi – przyznaje.
Taka postawa ze strony urzędu bije w samo serce idei społeczeństwa obywatelskiego.
Zapytana o to, czy polityka senioralna z biegiem czasu nabiera odpowiedniej wagi, przewodnicząca z Mielna stanowczo rozwiewa złudzenia:
– Występowaliśmy w sprawie powołania pełnomocnika burmistrza do spraw polityki senioralnej i obsługi organizacyjno-administracyjnej Rady Seniorów Gminy Mielno, brak odpowiedzi, brak w ogóle dyskusji, brak pochylenia się nad tym problemem. A taki pełnomocnik w Mielnie jest potrzebny. My musimy też mieć swojego reprezentanta w gminie, z którym możemy współpracować, który będzie koordynował nasze działania.
Co istotne, propozycje zgłaszane przez radę seniorów w Mielnie miały niezwykle merytoryczny i głęboko przemyślany charakter. Dotyczyły fundamentalnych spraw bytowych i opiekuńczych najsłabszych mieszkańców:
– Podjęliśmy uchwałę w sprawie utworzenia mieleńskiego funduszu senioralnego. W zamyśle chcieliśmy mechanizmu, który dotyczyłby jakichś ciężkich zdarzeń losowych, a dotyczyłby ludzi, którzy nie kwalifikują się do pomocy instytucjonalnej. Szukaliśmy także pomocy przy tworzeniu social mediów, bo nie jesteśmy tacy mobilni w telefonach i na Facebooku. I nie ma na to reakcji – komentuje ze smutkiem w głosie Danuta Kwolik-Marcinkowska.
Mimo tak trudnych warunków i instytucjonalnego oporu, historia z Mielna ma jednak niezwykle budujący finał, ukazujący nieprawdopodobną siłę, hart ducha i niezależność środowisk senioralnych. Przewodnicząca i jej zespół nie poddali się ubolewaniu nad własnym losem. Zamiast tego zakasali rękawy, sięgnęli po środki zewnętrzne z programu rządowego „Aktywni+” i podjęli się organizacji wydarzenia na skalę regionalną:
– 16 października w Mielnie odbędzie się pierwszy konwent rad seniorów Województwa Zachodniopomorskiego. To bardzo duże wydarzenie i tematem, jakby myślą przewodnią, będzie pytanie, czy głos seniora ma znaczenie? To znaczy głos seniora ma znaczenie, to jest zdanie twierdzące, ale ono się przerodzi w pytanie, na które będziemy szukali odpowiedzi – dodaje przewodnicząca.
Systemowa dłoń wsparcia. Trzeci sektor w służbie seniorom
Aby rady seniorów mogły skutecznie nawiązywać równorzędny dialog z samorządowcami, urzędnikami i prawnikami, potrzebują profesjonalnego zaplecza wiedzy, umiejętności miękkich oraz wsparcia w zakresie procedur. Często sami seniorzy – mimo olbrzymiej chęci działania – napotykają trudności formalno-prawne, nie wiedzą jak pisać wnioski grantowe czy prowadzić skuteczną komunikację w mediach społecznościowych. W tym miejscu nieocenioną rolę odgrywa sektor pozarządowy. Przykładem kompleksowych, przemyślanych działań na rzecz zachodniopomorskich działaczy jest aktywność Polskiej Fundacji Społeczeństwa Przedsiębiorczego.
Maciej Patynowski z fundacji precyzyjnie wyjaśnia, na czym polega budowanie trwałych kompetencji w ramach projektów ukierunkowanych na wzmacnianie rad seniorów:
– To już kolejny projekt, w którym wspieramy zachodniopomorskie rady seniorów. Łącznie działaniami objęliśmy 15 rad z całego regionu. Szkolimy je w zakresie pozyskiwania funduszy na działania senioralne, budowania mocnych zespołów, promowania ich działań, dofinansowujemy też oddolne inicjatywy zgłaszane przez seniorów, itp. W systemowym wsparciu rad seniorów upatrujemy szansę na ich skuteczniejszą działalność – tłumaczy.
Systemowe wsparcie polegające na organizowaniu cyklicznych warsztatów, dostarczaniu gotowych narzędzi prawnych oraz przekazywaniu małych grantów na inicjatywy oddolne zmienia zasady gry. Trzeci sektor staje się dla seniorów bezpieczną przystanią i swoistą inkubacją pomysłów. Dzięki takiemu partnerstwu rady przestają być samotnymi wyspami uzależnionymi wyłącznie od łaski lub niełaski lokalnych władz – zyskują merytoryczne zaplecze i środowiskowe oparcie.
