wtorek, 10 listopada, 2026
spot_img
spot_img

Najpopularniejsze

Zobacz również...

NIK alarmuje! Coraz więcej osób potrzebuje wsparcia psychicznego, a system nie nadąża. Fatalny obraz Pomorza Zachodniego

Liczba osób z rozpoznanymi zaburzeniami psychicznymi wzrosła w Polsce w ciągu dwóch lat o 13,4 proc., tymczasem liczba środowiskowych domów samopomocy zwiększyła się zaledwie o 1,7 proc. Najwyższa Izba Kontroli wskazuje na braki w rozpoznawaniu potrzeb, niewystarczającą dostępność miejsc i problemy z nadzorem nad placówkami. Szczególnie niepokojący jest brak miejsc pobytu całodobowego w województwie zachodniopomorskim.

Najwyższa Izba Kontroli opublikowała we wrześniu 2026 r. raport dotyczący zapewniania osobom z zaburzeniami psychicznymi pomocy w środowiskowych domach samopomocy. Kontrolą objęto lata 2022–2024, a sprawdzono m.in. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, pięć urzędów wojewódzkich, samorządy oraz 16 placówek prowadzących tego rodzaju wsparcie.

Wnioski pokazują, że system pomocy spełnia ważną funkcję terapeutyczną, ale jego rozwój nie nadąża za rosnącymi potrzebami. W wielu miejscach brakuje pełnej wiedzy o liczbie osób wymagających wsparcia, a planowanie infrastruktury nie zawsze opiera się na rzeczywistym zapotrzebowaniu mieszkańców.

Więcej osób potrzebuje pomocy, ale miejsc przybywa wolniej

Skala zmian jest wyraźna. Według danych przytoczonych przez NIK liczba dorosłych mieszkańców Polski z rozpoznaniami należącymi do 14 analizowanych podgrup zaburzeń psychicznych wzrosła z około 1,72 mln w 2022 r. do 1,95 mln w 2024 r. To wzrost o 13,4 proc. W tym samym czasie liczba środowiskowych domów samopomocy zwiększyła się z 859 do 874, czyli o 1,7 proc. Liczba miejsc statutowych wzrosła z 32 987 do 34 068, a liczba osób korzystających z pomocy – z 36 284 do 37 690.

Jeszcze bardziej wymowna jest sytuacja osób oczekujących na przyjęcie. W skontrolowanych placówkach liczba oczekujących wzrosła o 32,8 proc. NIK uznaje dane dotyczące kolejek i czasu oczekiwania za jeden z najważniejszych wskaźników pozwalających ocenić rzeczywistą dostępność usług.

Nie wszędzie oczekiwanie wygląda tak samo. W powiecie średzkim w latach 2022–2024 nie odnotowano osób oczekujących na przyjęcie, a średni czas oczekiwania wynosił od pięciu do dziewięciu dni. W Radomiu na miejsce czekało od 23 do 32 osób rocznie, średnio przez trzy i pół miesiąca. W Jarosławiu średni czas oczekiwania wynosił cztery miesiące. Najdłuższe kolejki odnotowano w dwóch środowiskowych domach samopomocy w Opolu. W zależności od placówki i roku na przyjęcie oczekiwało od dwóch do 19 osób, a średni czas oczekiwania wynosił od pięciu i pół miesiąca do nawet 36 miesięcy.

Zachodniopomorskie bez miejsc pobytu całodobowego

Z perspektywy mieszkańców Pomorza Zachodniego szczególnie istotne jest ustalenie dotyczące całodobowych form wsparcia. Na koniec 2024 r. w Polsce funkcjonowało 28 środowiskowych domów samopomocy oferujących miejsca pobytu całodobowego. Trzy lata wcześniej było ich 32. Liczba dostępnych miejsc zmniejszyła się ze 165 do 146.

NIK wskazała pięć województw, w których nie działał żaden środowiskowy dom samopomocy z miejscami pobytu całodobowego. W tej grupie znalazło się województwo zachodniopomorskie, obok kujawsko-pomorskiego, opolskiego, podkarpackiego i wielkopolskiego. To ważne ustalenie dla osób wymagających intensywniejszej opieki oraz ich rodzin. Pobyt całodobowy może być potrzebny w sytuacjach losowych, a także wtedy, gdy opiekun prawny lub członek rodziny potrzebuje czasowego odciążenia. NIK zwraca uwagę, że rozwój takich miejsc powinien być jednym z priorytetów, szczególnie w regionach, w których nie ma takiej oferty.

Raport nie przesądza jednak, jaka jest skala niezaspokojonych potrzeb w samym województwie zachodniopomorskim. Wskazuje na brak placówek z pobytem całodobowym, nie przedstawia natomiast w przytoczonych ustaleniach regionalnej liczby osób oczekujących na taką formę pomocy.

Jednym z głównych zarzutów NIK jest sposób, w jaki administracja publiczna rozpoznawała zapotrzebowanie na pomoc. Ministerstwo, wojewodowie i większość skontrolowanych samorządów koncentrowali się przede wszystkim na danych o liczbie placówek, miejsc i uczestników. Rzadziej wykorzystywano informacje medyczne, dane o orzeczeniach o niepełnosprawności czy informacje pochodzące z poradni zdrowia psychicznego oraz placówek oświatowych. W rezultacie planowanie sieci ośrodków nie zawsze uwzględniało liczbę osób, które rzeczywiście potrzebowały wsparcia lub mogłyby z niego skorzystać. Nie wszyscy wojewodowie gromadzili również pełne dane dotyczące kolejek i czasu oczekiwania.

Od 2017 r. ministerstwo dążyło do tego, aby w każdym powiecie działał przynajmniej jeden środowiskowy dom samopomocy. W latach 2022–2024 powstały 33 takie placówki, a liczba powiatów bez żadnego ŚDS zmniejszyła się z 20 do 17. Mimo postępu cel nie został osiągnięty. Według NIK samo tworzenie placówek nie wystarczy. Ich rozmieszczenie powinno odpowiadać lokalnym potrzebom, a decyzje o rozwoju sieci powinny uwzględniać m.in. zachorowalność, liczbę potencjalnych uczestników, czas oczekiwania i możliwość przechodzenia między różnymi formami rehabilitacji społecznej.

Co czwarty uczestnik warsztatów nie może przejść dalej

Kontrola zwróciła również uwagę na trudności w przechodzeniu między placówkami. Środowiskowe domy samopomocy, warsztaty terapii zajęciowej, domy pomocy społecznej i zakłady aktywności zawodowej powinny tworzyć system, w którym forma wsparcia może być dostosowywana do potrzeb i postępów konkretnej osoby. Tymczasem, jak ustaliła NIK, spośród uczestników warsztatów terapii zajęciowej, którzy powinni móc przejść do środowiskowego domu samopomocy, co czwarty nie miał takiej możliwości. Przyczyną był brak wolnych miejsc w pobliskiej placówce albo brak samego ośrodka.

Oznacza to, że nawet postępy terapeutyczne nie zawsze pozwalają na zmianę formy pomocy. Dostępność miejsc staje się wówczas ograniczeniem dla dalszego rozwoju samodzielności i funkcjonowania w społeczeństwie.

Raport nie jest wyłącznie krytyczną oceną systemu. NIK podkreśla, że środowiskowe domy samopomocy skutecznie wspierały uczestników w rozwijaniu samodzielności, zaradności życiowej i integracji społecznej. W 85 proc. przypadków zespoły wspierająco-aktywizujące zaproponowały realizację kolejnych indywidualnych planów postępowania wspierająco-aktywizującego. W większości skontrolowanych placówek warunki lokalowe i organizacja zajęć były prawidłowe. Nie oznacza to jednak, że nie stwierdzono uchybień. W sześciu z 16 kontrolowanych domów nie zapewniono wewnątrz budynków wymaganych informacji o rozkładzie pomieszczeń w formie wizualnej, dotykowej lub głosowej, co utrudniało dostępność osobom ze szczególnymi potrzebami.

W dziesięciu skontrolowanych placówkach sformułowano zalecenia pokontrolne. Dotyczyły one m.in. poziomu zatrudnienia, kwalifikacji pracowników, czasu korzystania z zajęć oraz prawidłowego wykazywania uczestników uprawnionych do podwyższonej dotacji. W części przypadków zalecono również zwrot dotacji pobranej w nadmiernej wysokości – łącznie 28,4 tys. zł. NIK zwróciła ponadto uwagę na problemy kadrowe w urzędach wojewódzkich. W trzech z pięciu skontrolowanych urzędów nie zapewniono odpowiedniej liczby pracowników zajmujących się nadzorem i kontrolą w pomocy społecznej. Obsadzonych było 56 z 88 wymaganych stanowisk. Jako jedną z przyczyn wskazywano niskie wynagrodzenia, utrudniające rekrutację i sprzyjające rotacji pracowników.

Ponad miliard złotych na wsparcie

W 2024 r. wydatki budżetu państwa przekazywane przez wojewodów na prowadzenie ośrodków wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi przekroczyły 1,1 mld zł. Było to o 30 proc. więcej niż w 2022 r.

NIK nie stwierdziła, aby skontrolowane podmioty nieprawidłowo rozdysponowały środki na bieżące prowadzenie i rozwój infrastruktury. Dotacje przekazywano terminowo, a placówki wykorzystywały je zgodnie z przeznaczeniem i prawidłowo rozliczały.

Zastrzeżenia dotyczyły jednak sposobu obliczania miesięcznych dotacji. Wojewodowie niejednolicie ustalali liczbę osób korzystających z usług, która stanowiła podstawę wyliczenia finansowania. Stosowane przez wojewodów warmińsko-mazurskiego i wielkopolskiego rozwiązania pozwoliły w ciągu trzech lat wygospodarować blisko 4,4 mln zł na potrzeby innych ośrodków wsparcia. NIK wskazała również na brak minimalnych wymagań dotyczących organizacji i jakości usług w klubach samopomocy. Choć placówki te są finansowane z budżetu państwa, nie opracowano dla nich wytycznych, które gwarantowałyby podstawowy poziom usług niezależnie od miejsca prowadzenia działalności.

Izba zaleciła Ministerstwu Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej oraz wojewodom rozwijanie sieci środowiskowych domów samopomocy w oparciu o rzeczywiste potrzeby mieszkańców. W analizach mają być uwzględniane dane dotyczące zachorowalności, liczby potencjalnych uczestników, kolejek i czasu oczekiwania, a także możliwości przechodzenia między różnymi formami wsparcia. Ministerstwo powinno również doprowadzić do ujednolicenia zasad ustalania miesięcznych dotacji oraz opracować wytyczne określające minimalne wymagania wobec klubów samopomocy.

Raport pokazuje, że środowiskowe domy samopomocy są potrzebnym i skutecznym elementem systemu wsparcia. Jednocześnie rosnąca liczba osób z rozpoznanymi zaburzeniami psychicznymi, wydłużające się kolejki i brak całodobowych miejsc w części regionów wskazują, że rozwój infrastruktury wymaga lepszego planowania. W przypadku województwa zachodniopomorskiego szczególnego znaczenia nabiera pytanie o dostępność całodobowej pomocy dla osób, które nie mogą liczyć wyłącznie na wsparcie w ciągu dnia.

Popularne Artykuły