Krajowa Administracja Skarbowa zakończyła serię audytów, które objęły 188 podmiotów dysponujących środkami publicznymi. Łączna kwota stwierdzonych nieprawidłowości przekroczyła 120 miliardów złotych. W efekcie dyrektorzy Izb Administracji Skarbowej skierowali do prokuratury 260 zawiadomień o możliwości popełnienia przestępstwa na łączną kwotę ponad 106 miliardów złotych oraz 133 zawiadomienia do Rzecznika Dyscypliny Finansów Publicznych.

Skala i charakter wykrytych nieprawidłowości są zróżnicowane – od drobnych naruszeń proceduralnych po wielomiliardowe straty Skarbu Państwa. Wśród najczęściej powtarzających się problemów KAS wymienia: naruszenie zasad przyznawania i rozliczania dotacji, wydatkowanie środków niezgodnie z planem finansowym, nieuzasadnione ekonomicznie tworzenie instytucji publicznych, niewłaściwe wykorzystanie rezerw budżetowych, działanie bez podstawy prawnej oraz ogólne niegospodarne i nieoszczędne wydatkowanie środków publicznych.

Poniżej przedstawiamy najbardziej wymowne przypadki, do jakich dotarliśmy, analizując pełne wykazy zawiadomień.

Zdecydowanie najwyższa kwota w całym zestawieniu dotyczy Ministerstwa Klimatu i Środowiska – 86 651 347 689,62 zł. Sprawa dotyczy niedopełnienia obowiązków w zakresie nienależytego nadzoru nad gospodarowaniem dochodami uzyskanymi ze sprzedaży w drodze aukcji uprawnień do emisji gazów cieplarnianych za lata 2020–2023. Skutkiem miał być brak osiągnięcia w sprawozdaniach przekazanych Komisji Europejskiej wymaganego poziomu wykorzystania tych dochodów.

Nadmiar szczepionek na COVID-19 – blisko 7,9 miliarda złotych

Druga co do wielkości kwota, 7 874 344 315,18 zł, dotyczy Ministerstwa Zdrowia i wraca do znanego już wątku pandemicznych zakupów. KAS stwierdziła niedopełnienie obowiązku rzetelnej analizy zapotrzebowania na szczepionki przeciw COVID-19 oraz niegospodarne działanie związane z zamówieniem nadmiernej ilości dawek.

Kolejna, znacząca kwota – 1 394 832 218,65 zł – dotyczy Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz nieprawidłowej realizacji programu priorytetowego „Budownictwo energooszczędne. Część 1) Zmniejszenie zużycia energii w budownictwie”. Główny zarzut dotyczy nierównego traktowania adresatów programu – stawiania na uprzywilejowanej pozycji wyłącznie jednej grupy wnioskodawców. W podobnym tonie opisano kolejną nieprawidłowość w NFOŚiGW, dotyczącą działań niezgodnych z procedurami i nierównego traktowania uczestników tego samego programu.

Spółka KOWR, która skończyła w likwidacji – 200 milionów złotych szkody

Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa doczekał się zawiadomienia na kwotę 200 147 600 zł, dotyczącego wyrządzenia Skarbowi Państwa szkody majątkowej wielkich rozmiarów. Problem dotyczył całkowitego braku nadzoru nad utworzoną przez KOWR spółką inwestycyjną, która w wyniku nieopłacalnych operacji handlowych na rynku rolno-spożywczym została postawiona w stan likwidacji. Co istotne, w akcie założycielskim tej spółki świadomie wyłączono indywidualną kontrolę wspólnika, mimo że KOWR posiadał 100 procent jej udziałów. KOWR odpowiada też za osobną sprawę – 899 981,79 zł wydane na niezgodne z ustawą działania promocyjne w telewizji, ze szkodą dla własnego majątku.

Agencja Badań Medycznych znalazła się w zestawieniu z zawiadomieniem na 222 017 482,09 zł. Sprawa obejmuje kilka wątków naraz: nieuzasadnione zawarcie nowej umowy najmu powierzchni biurowej w prestiżowym budynku w Warszawie przy jednoczesnym nieujawnieniu informacji od dotychczasowego wynajmującego o możliwości obniżenia czynszu, a także ocenianie wniosków o dofinansowanie przez osoby pozostające w relacjach służbowych lub innej formie współpracy z wnioskodawcami – fakt ten miał zostać celowo zatajony w oświadczeniach. Do tego dochodzi zarzut wobec samego ministra zdrowia, o brak weryfikacji, czy niewykorzystane środki z odpisu NFZ z lat ubiegłych były wydatkowane zgodnie z przeznaczeniem. Osobne zawiadomienie wobec tej samej Agencji, na 34 885 825 zł, dotyczy udzielenia zamówienia publicznego z pominięciem przepisów, w trybie negocjacji bez ogłoszenia lub „z wolnej ręki”.

Wojsko: przetargi unieważniane niezgodnie z prawem i zmowa przy dostawach IT

Ministerstwo Obrony Narodowej pojawia się w wykazie wielokrotnie. Dwukrotnie stwierdzono unieważnienie postępowań o udzielenie zamówienia publicznego z naruszeniem art. 256 ustawy Prawo zamówień publicznych – bez spełnienia przesłanek, które takie unieważnienie by uzasadniały. Resort odpowiada też za zawiadomienie dotyczące podpisania dwóch umów na realizację zadań publicznych z naruszeniem zasad udzielania dotacji, na kwotę 198 000 zł, a także za nieprawidłową wypłatę środków tytułem zwrotu kosztów studiów MBA już po odwołaniu danej osoby ze stanowiska.

Osobnym, poważnym wątkiem jest sprawa Centrum Zasobów Cyberprzestrzeni Sił Zbrojnych, gdzie KAS wskazała na możliwość popełnienia przestępstwa z art. 305 § 2 Kodeksu karnego – zmowy przetargowej. Zarzut dotyczy organizatora przetargu na dostawę sprzętu informatycznego, który miał wejść w porozumienie z podmiotami tworzącymi konsorcja, kształtując specyfikację warunków zamówienia pod konkretnych wykonawców, by doprowadzić do wyboru ich ofert. Kwota zawiadomienia wynosi 229 429 096 zł.

Narodowe Centrum Badań i Rozwoju trafiło do wykazu z zawiadomieniem opiewającym na 209 894 180,80 zł, dotyczącym wprowadzenia w tej instytucji Regulaminu Wynagradzania bez jakiejkolwiek podstawy prawnej. Osobne zawiadomienia dotyczą też nieprawidłowości przy realizacji dotacji przez podmioty powiązane z NCBiR – między innymi naruszenia zakazu udzielania zamówień powyżej 10 tysięcy złotych netto bez rozeznania rynku oraz wypłaty środków z dotacji na rachunki osób zasiadających we władzach stowarzyszeń realizujących projekty, a także fundacji, które w ten sposób miały wyłudzić dofinansowanie.

Ministerstwo Spraw Zagranicznych: seria naruszeń przy dotacjach celowych

W przypadku Ministerstwa Spraw Zagranicznych KAS zidentyfikowała kilka odrębnych przypadków udzielania dotacji celowych z naruszeniem trybu oraz zasad jawności i uczciwej konkurencji, a w jednym przypadku – przyznania dotacji podmiotom, które nie zostały nawet rekomendowane przez komisję konkursową. Kwoty poszczególnych zawiadomień sięgają od 412 300 zł, przez 1 381 569 zł i 2 189 850 zł, aż po 5 832 673 zł, 6 903 369,29 zł i 13 230 813,94 zł.

Lasy Państwowe doczekały się aż kilku odrębnych zawiadomień. Dyrekcja Generalna Lasów Państwowych odpowiada za podział zamówienia na publikację artykułów promocyjnych w dwóch tygodnikach na odrębne zlecenia, celem uniknięcia stosowania ustawy Prawo zamówień publicznych – na kwotę 4 418 219,04 zł. Centrum Informacyjne Lasów Państwowych z kolei zawężało kryteria zamówień, posługując się nazwami własnymi konkretnych wydarzeń – takich jak Krynica Forum czy XXV Światowe Jamboree Skautowe – by zlecić obsługę promocyjną bezpośrednio ich organizatorom, „z wolnej ręki”, mimo że nie byli oni profesjonalnymi podmiotami świadczącymi usługi promocyjne. Kwota tego zawiadomienia to 2 565 103,50 zł. Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych odpowiada za podobny mechanizm przy zamówieniach na publikacje i szkolenia, wartości 1 834 495,90 zł, a Ośrodek Kultury Leśnej w Gołuchowie – za zlecenie w trybie in-house zadania podmiotowi niezdolnemu do jego samodzielnej realizacji, zaniżanie wartości zamówienia na usługi cateringowe oraz nieprawidłowy opis przedmiotu zamówienia przy zakupie samochodu, na łączną kwotę aż 38 620 125,70 zł.

Dziesiątki mniejszych, ale wymownych spraw

Poza największymi kwotami wykaz zawiera też dziesiątki mniejszych, lecz równie wymownych przypadków: Stowarzyszenie Piłki Ręcznej Plażowej „Damy Radę” Inowrocław nie wywiązało się z warunków dotacji w zakresie efektu ekologicznego (126 185,99 zł); Spółka Restrukturyzacji Kopalń w Bytomiu zleciła usługi prawnicze bez przetargu (1 118 070 zł); Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej dopuścił do nierzetelnego ustalenia budżetu programu monitoringu zagrożeń wodnych i powierzenia go instytutowi nadzorowanemu przez inne ministerstwo, na kwotę aż 250 milionów złotych.

Zestawienie, które opublikowała Krajowa Administracja Skarbowa, pokazuje skalę problemu znacznie wykraczającą poza pojedyncze, medialne afery – to systemowe nieprawidłowości rozsiane po kluczowych instytucjach państwa: od ministerstw, przez agencje rządowe, spółki Skarbu Państwa, po lokalne stowarzyszenia korzystające z dotacji publicznych. To, ile z 260 zawiadomień skierowanych do prokuratury zakończy się realnymi aktami oskarżenia, a ile ze 133 spraw przed Rzecznikiem Dyscypliny Finansów Publicznych – konkretnymi sankcjami, pozostaje na razie otwartym pytaniem.

Przekręty prosto ze Szczecina

Z pełnego wykazu zawiadomień KAS do prokuratury wynika, że Izba Administracji Skarbowej w Szczecinie skierowała łącznie 12 zawiadomień, na łączną kwotę 149 053 229,70 zł. Niemal wszystkie dotyczą jednego, powtarzającego się mechanizmu: fundacji i stowarzyszeń pozyskujących środki z Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej – Funduszu Sprawiedliwości, nadzorowanego przez Ministerstwo Sprawiedliwości. Co istotne, żadna z tych spraw nie trafiła dodatkowo do Rzecznika Dyscypliny Finansów Publicznych – wszystkie 12 zawiadomień dotyczy wyłącznie podejrzenia popełnienia przestępstwa.

Fundacja „Niezależne Media” – poświadczenie nieprawdy we wniosku o dotację na zadanie „Akademia Demokracji”, polegające na wskazaniu zgodności zadania ze statutem, mimo braku doświadczenia i kadr niezbędnych do jego realizacji. Kwota zawiadomienia: 5 734 970,00 zł.

Fundacja „Warszawskie Seminarium Aksjologii Administracji” – poświadczenie nieprawdy w ofercie złożonej do Funduszu Sprawiedliwości oraz wykorzystanie przyznanej dotacji niezgodnie z przeznaczeniem. Kwota zawiadomienia: 3 990 672,19 zł.

Fundacja „Życie” – poświadczenie nieprawdy polegające na tym, że cele statutowe fundacji w ogóle nie obejmowały zadania objętego konkursem; dodatkowo fundacja nie składała sprawozdań finansowych za lata objęte audytem. Kwota zawiadomienia: 17 688 310,46 zł.

Fundacja „Strażnik Pamięci” – poświadczenie nieprawdy co do zgodności zadania z celami statutowymi oraz brak doświadczenia w realizacji tego rodzaju zadań. Kwota zawiadomienia: 3 753 402,69 zł.

Stowarzyszenie „Patria et Lex” – złożenie nierzetelnej oferty oraz nierzetelnych sprawozdań z wykonania umowy dotacji, zawierających informacje niezgodne ze stanem rzeczywistym. Kwota zawiadomienia: 3 604 243,50 zł.

Fundacja „Mocni w Duchu” – poświadczenie nieprawdy w ofercie, przy braku spełnienia warunków określonych w ogłoszeniu konkursowym. Kwota zawiadomienia: 16 000 000,00 zł.

Stowarzyszenie Trampolina dla Polski, Oddział w Zduńskiej Woli – złożenie nierzetelnych ofert, co skutkowało nieprawidłowościami w pozyskaniu dotacji i narażeniem finansów publicznych na uszczuplenie. Kwota zawiadomienia: 20 972 607,43 zł.

Ministerstwo Sprawiedliwości – przekroczenie uprawnień i działanie na szkodę interesu publicznego poprzez zawieranie umów skutkujących nienależnymi dotacjami, zatwierdzanie ofert fundacji niespełniających warunków konkursowych oraz podpisywanie nierzetelnych protokołów rozliczeń dotacji, mimo uchybień, które powinny uzasadniać wypowiedzenie umowy. Kwota zawiadomienia: 47 335 437,96 zł.

Ministerstwo Sprawiedliwości (zawiadomienie powiązane) – przekroczenie uprawnień poprzez zatwierdzanie nierzetelnych protokołów rozliczenia dotacji, co umożliwiało beneficjentowi dalsze wykorzystywanie środków mimo znacznych uchybień w realizacji zadań. Kwota zawiadomienia: 20 972 607,43 zł.

Fundacja Centrum Pomocy Pokrzywdzonym i Prewencji Przestępczości – nierzetelna oferta oraz przywłaszczenie środków z dotacji, w tym bezpodstawne sfinansowanie zakupu samochodu i zawyżonego wynagrodzenia, a także nierzetelne sprawozdania umożliwiające przedłużanie finansowania na kolejne lata. Kwota zawiadomienia: 6 506 250,00 zł.

Fundacja RTCK – „Rób To Co Kochasz” – nierzetelna oferta skutkująca niezasadnym pozyskaniem dotacji na lata 2021–2025. Kwota zawiadomienia: 2 360 400,00 zł.

Fundacja Instytut Prawa Ustrojowego – wykorzystanie dotacji niezgodnie z przeznaczeniem, poprzez zaksięgowanie zakupu publikacji prawniczych jako „wartości niematerialnych i prawnych”. Kwota zawiadomienia: 134 328,04 zł.

Dziewięć z dwunastu spraw dotyczy tego samego schematu: organizacji pozarządowych, które miały poświadczać nieprawdę w ofertach i wnioskach składanych do Ministerstwa Sprawiedliwości o środki z Funduszu Sprawiedliwości – deklarując zgodność zadania z własnym statutem i doświadczeniem, których w rzeczywistości nie posiadały. Łączna kwota tych dziewięciu spraw sięga ponad 91 milionów złotych.

Co istotne, dwie pozycje (172 i 173) dotyczą już nie samych fundacji, lecz samego Ministerstwa Sprawiedliwości jako organu nadzorującego – zarzuty obejmują przekroczenie uprawnień przez urzędników odpowiedzialnych za zatwierdzanie ofert i rozliczanie dotacji, mimo że – jak wskazuje KAS – zarówno oferty fundacji, jak i ich sprawozdania zawierały uchybienia, które powinny skutkować odmową przyznania środków lub wypowiedzeniem umowy. Innymi słowy: według ustaleń KAS problem nie leżał wyłącznie po stronie organizacji ubiegających się o pieniądze, ale też po stronie resortu, który miał je nadzorować.